Houtrook – de feiten

Houtrook is geen onschuldige, “natuurlijke” damp, maar een complex mengsel van schadelijke stoffen. Bij verbranding van hout komen onder andere fijnstof (PM2.5 en PM10 (**), roet (black carbon), koolmonoxide (CO), stikstofoxiden (NOx), vluchtige organische stoffen (VOS) en polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) vrij. Anders dan vaak wordt gedacht, blijft rook niet “bij de schoorsteen”, maar verspreidt zich in de directe woonomgeving en kan ook binnenshuis bij omwonenden terechtkomen.

Wat gebeurt er eigenlijk in een houtkachel? Verbranding van hout verloopt in verschillende fasen. Eerst verdampt het aanwezige vocht; daarna ontleden bij hogere temperaturen de houtbestanddelen (cellulose, hemicellulose en lignine) in brandbare gassen (pyrolyse). Pas wanneer deze gassen voldoende mengen met zuurstof en bij hoge temperatuur verbranden, ontstaat een relatief “optimale” verbranding. In de praktijk is die ideale situatie zelden constant aanwezig. Schommelingen in temperatuur, zuurstoftoevoer en trek zorgen voor onvolledige verbranding, waarbij juist veel fijnstof, teerachtige stoffen en PAK’s vrijkomen. Vooral het aanmaken en het doven van het vuur zijn piekmomenten van emissie.

Er bestaan duidelijke verschillen in emissies tussen houtsoorten, maar geen enkele houtsoort is emissievrij. Hardhout (zoals eik en beuk) heeft doorgaans een hogere energiedichtheid en brandt bij juiste omstandigheden wat gelijkmatiger dan zachthout (zoals den of spar), dat meer harsen bevat en sneller kan roeten. Het vochtgehalte is bepalender dan de soort: nat hout kan de fijnstofuitstoot een veelvoud hoger maken dan goed gedroogd hout. Ook bewerkt of geverfd hout veroorzaakt extra schadelijke emissies. De conclusie is dat “beter” hout de uitstoot kan beïnvloeden, maar de uitstoot zeker niet wegneemt; zelfs bij optimaal gedroogd, schoon hout blijven aanzienlijke hoeveelheden fijnstof en schadelijke stoffen vrijkomen.

De introductie van zogenoemde EcoDesign-kachels (volgens Europese emissienormen) heeft geleid tot lagere emissiegrenswaarden in laboratoriumtests. Onder gestandaardiseerde testomstandigheden stoten deze toestellen inderdaad minder fijnstof en koolmonoxide uit dan oudere modellen. De praktijk wijkt echter vaak sterk af van het laboratorium. Stookgedrag, onderhoud, schoorsteentrek, gebruikte houtsoort en vochtgehalte beïnvloeden de werkelijke emissies sterk.

Metingen in realistische gebruikssituaties laten zien dat ook moderne kachels substantiële hoeveelheden fijnstof en ultrafijnstof uitstoten, vooral tijdens opstart en bij onvolledige verbranding. “Schonere” kachels zijn dus relatief minder vervuilend, maar allesbehalve “gezond” of emissievrij.

Vanuit volksgezondheidsperspectief is het belangrijk te benadrukken dat er voor fijnstof geen veilige ondergrens bestaat. Elke extra bron in een woonwijk draagt bij aan cumulatieve blootstelling. In dichtbebouwde gebieden kan houtstook daardoor een relevante lokale bron van luchtverontreiniging vormen, met directe impact op buren en kwetsbare groepen zoals kinderen, ouderen en mensen met longaandoeningen. Tegen deze achtergrond is de term “schone houtkachel” misleidend: technologische verbeteringen verminderen de uitstoot per toestel, maar nemen de gezondheidsrisico’s van houtrook als zodanig niet weg.

Houtstook is inmiddels de grootste bron van de meest schadelijke en kankerverwekkende onderdelen van luchtvervuiling. Dat wil zeggen, verantwoordelijk voor 23% van alle PM2.5 fijnstof en voor 67% van alle polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK) [6].

Hout stoken is niet alleen voor de omgeving maar ook voor de stoker en zijn gezin schadelijk. Onderzoek van de Universiteit van Utrecht laat zien dat er tijdens het stoken van een houtkachel er grote hoeveelheden fijnstof en ultrafijnstof vrijkomen in de woonkamer. Onderzoeker Fleur Froeling: “Hoewel dit onderzoek onder een kleine groep is uitgevoerd, zien we dat er ruim drie keer meer ultrafijnstof in een woning aanwezig is als de houtkachel aan staat”. [30].

Uit het rapport Luchtkwaliteit en gezondheid in Overijssel en Gelderland uit december 2023 door het bovenregionaal Team Milieu en Gezondheid van de GGD’en in Overijssel en Gelderland [31]:

Volgens CE Delft kost een gemiddelde houtkachel de maatschappij ieder jaar 750 euro aan gezondheidszorgkosten.

[6] RIVM (2020). Houtrook en Particuliere houtstook grote bron van fijnstof; rook verspreidt zich in woonwijken.

[30] https://www.uu.nl/nieuws/hoge-concentraties-ultrafijnstof-in-huiskamers-met-houtkachel

31 Luchtkwaliteit en gezondheid in Overijssel en Gelderland

Rapportage december 2023 over de luchtkwaliteit in 2021 Auteurs: Moniek Zuurbier, Marieke Dijkema, Rik van de Weerdt

Bovenregionaal Team Milieu en Gezondheid van de GGD’en in Overijssel en Gelderland

(**)PM2,5 staat voor; 

Fijnstofdeeltjes met een diameter kleiner dan 2,5 micrometer (µm), oftewel 0,0025 millimeter. Deze zeer fijne deeltjes zijn schadelijk voor de gezondheid omdat ze diep in de longen dringen en zelfs in de bloedbaan terechtkomen. Ze zijn afkomstig van verbrandingsprocessen (verkeer, houtstook) en industriële activiteiten.

PM 10 staat voor;

Particulate Matter (fijnstof) met een diameter van 10 micrometer (µm) of kleiner. Deze zwevende deeltjes zijn onzichtbaar klein (een haar is en ontstaan door verbranding, industrie, verkeer en natuurlijke bronnen. PM10 dringt de keel en longen binnen en is schadelijk voor de gezondheid.